SÊNGKALAN

SÊNGKALAN

            Wiwit jaman kunå mulå wong-wong wis lumrah pådhå “mèngêrti wêktu” kang måwå kadadéan utåwå lêlakon wigati kåyåtå : wêktu lairé bocah, gêblaké (patiné) sanak-saduluré, wêktu ngêdêgaké omah, wêktu omah-omah (dadi pêngantèn), wêktu ånå bêbåyå gêdhé (gunung njêbluk, banjir-bandhang; lindhu gêdhé, pêrang) lan sapanunggalané.

            Wong-wong Jåwå ing jaman kunå manåwå “mèngêrti wêktu”, lumrahé cacahing taun ora pinèngêtan nganggo ångkå nanging nganggo têtêmbungan utåwå gambar, yaiku kang diarani sêngkalan.

            Têmbung sêngkalan iku asalé såkå têmbung śaka lan kāla. Śaka utawi Çaka iku namaning bångså India. Śakakalā, yaiku rikalané ånå golonganing ratu Śaka (Çaka) kang jumênêng ing India sisih kidul, kang dipèngêti taun Śaka 1, ing taun Masèhi 78. Taun Śaka lan taun Masèhi iku pådhå kang adhêdhasar étungan lampahing suryå. Taun Śaka iku isih kanggo étungan ing Bali nganti têkan saiki.

             Sêngakalan iku unèn-unèn kanggo pinèngêtan angkaning taun. Caraning ngrasakaké sêngkalan iku bédå karo ngrasakaké ukårå kang lumrah, yaiku kawiwitan såkå ékané, banjur dasan, atusan, lan éwon. Mungguh prêluné pinèngêtan nganggo têtêmbungan utåwå ukårå (ora nganggo ångkå) iku :

1.    Olèhé gawé pêngètan (sêngkalan) biså kalarasaké unèn-unèné karo bab utåwå lêlakon kang pinèngêtan.

2.    Gampang diêling-êling, angèl laliné.

WUJUDING SÊNGAKALAN ÅNÅ 2 YAIKU :

1.    Cåndrå Sêngkalan

Diarani kåyå mangkéné amargå unèn-unèn lan ukårå kang karakit ånå ing sajroning sêngkalan iku kanggo têtêngêr taun Jåwå kang étungané manut lakuné rêmbulan. Rêmbulan témbung kawiné Cåndrå.

2.    Suryå Sêngkalan

Diarani kåyå mangkéné amargå unèn-unèn lan ukårå kang karakit ånå ing sajroning sêngkalan iku kanggo têtêngêr taun Masèhi kang étungané manut lakuné Srêngéngé. Srêngéngé têmbung kawiné Suryå.

Étungan taun såkå Jåwå iku wiwit digunakaké ing tlatah tanah Jåwå iku rikalané jaman Kraton Mataram bêbarangan karo taun 1633 Masèhi tanggal kaping 8 sasi Juli lan dirêsmèkaké bêbarêngan karo tanggap warså énggal Hijriyah 1503.

Sêngkalan kapérang dadi 3, ing antarané :

1.    Sêngkalan Låmbå

Diarani kåyå mangkéné amargå wujud ukarané kang karakit awujud såkå têtêmbungan kang lumrah.

2.    Sêngkalan Miring

Diarani kåyå mangkéné amargå wujud ukårå kang karakit awujud têtêmbungan kang nduwèni têgês miring såkå têtêmbungané sêngkalan.

3.    Sêngkalan Mêmêt

Sêngkalan iki ora awujud ukårå ananing awujud gambar, sêsunggingan rêcå, ukir-ukiran, lan sapanunggalané.

            Kang kanggo ing sêngkalan iku têmbung-têmbung kang dianggêp nduwèni watak-wilangan. Kanthi ringkês kapratélakaké ing ngisor iki :

1)        WATAK SIJI

Barang (péranganing anggané manungså utåwå kéwan) kang cacahé mung siji, barang kang awanung bundêr, janmå manungså, kåyå déné:

siji, tunggal, rupå, bumi, sasadårå, wulan, srêngéngé, êka, nabi, Gusti, måhå, budhå, wong, ratu, urip, kartikå, putrå, kênyå, tyas, kalbu, sudirå, wani, Hyang, jagad, måtå, ibu, lan sapanunggalané.

2)        WATAK LORO

Barang kang cacahé mêsthi loro. kåyå déné:

dwi, nétrå, karnå, bujå, nêbah, swiwi, tangan, kêmbar, myat, kanthi, sungu, lan sapanunggalané.

3)        WATAK  TELU

Barang-barang kang måwå gêni. kåyå déné:

tri, agni, gêni, dhahånå, gunå, jathå, kåyå, kadyå, kawruh, naut, widyå, pawåkå, lan sapanunggalané.

4)        WATAK PAPAT

Têmbung-têmbung kang nduwèni têgês “gawé”, barang-barang kang isi banyu. kåyå déné:

banyu, catur, dadi, hèr, jaladri, nadi, sêgårå, samodrå, sindu, wahånå, warih, warnå, dadyå, suci, gawé, tlågå, karyå, wêning, sumbêr, masih, tuk, bêning, waudi, sumur, udå, jawah, bun, rêsik, wantah, ngumbah, kanggo, kartå, tasik, lan

sapanunggalané.

5)        WATAK LIMÅ

Têmbung-têmbung kang nduwèni têgês 5, kåyå déné:

Angin, marutå, astrå, butå, gangsal, gati, indrå, pawånå, margané, pandhåwå, panca, samirånå, warayang, yakså, wisikan, lungid, landhêp, galak, yakså, yaksi, lan sapanunggalané.

6)        WATAK NÊNÊM

Araning råså, têmbung-têmbung kang ngêmu suråså obah, kang atêgês “kåyå”, araning sadpådå. kåyå déné:

Sad, lêgi, lir, mångså, nênêm, raras, madu, hartati, nåyå, gandrung, manis, obah, oyag, råså, rêtu, sarkårå, tiktå, amlå, rinaras, kayu, wrêkså, wayang, lindhu, mångså, osik, ilat, lan sapanunggalané.

7)        WATAK PITU

Têmbung-têmbung kang nduwèni têgês 7, kåyå déné:

Saptå, pancålå, ardi, aswå, wiku, biksu, rêsi, rêdi, pitu, anitih, sukå, wêling, pandhitå, gunung, giri, gorå, tungging, tinitihan, wulang, wasitå, yogi, swårå, sabdå, ajar, dwijå, lan sapanunggalané.

8)        WATAK WOLU

Araning kéwan rumangkang (reptil), kåyå déné:

asthå, basu, brahmånå, ulå, sawêr, murti, tanu, bajul, wêwolu, èswi, dwipånggå, dirådå, gajah, kunjårå, liman, madyå, manggålå, taksåkå, sarpå, någå, salirå, dwipå, murti, båyå, rupå, lan sapanunggalané.

9)        WATAK SÅNGÅ

Barang-barang kang dianggêp bolong. kåyå déné:

nåwå, déwå, babadan, gapurå, kori, wiwårå, trus, arum, gåndå, kusumå, mukå, ambukå, rudrå, gåtrå, wangi, kêmbang, putri, ambu, mbukak, lawang, mlompong, bêbakal, bablas, rai, lan sapanunggalané.

10)    WATAK DAS (0)

Têmbung-têmbung kang ngêmu suråså “ora ånå”, kang atêgês langit utåwå dhuwur. kåyå déné:

akåså, bomå, adoh, gêgånå, langit, ilang, sirnå, murcå, musnå, sunyå, wiyat, mlêthik, kombul, mukså, suwung, tanpå, swargå, oncat, muluk, mandhuwur, mati, rusak, brasthå, lêbur, wurung, sêpi, rêmpêlu, wuk, nir, lan sapanunggalané.

            Mungguh pangrimbagé têmbung-têmbung kang kanggo ånå ing sêngkalan kanthi ngèlingi “Guru” warnå wolu. Guru têgês : wêwaton, paugêran. Pathokan. Guru warnå wolu, yaiku atêgês: wêwaton, paugêran, pathokan. Guru warnå wolu, yaiku:

1.        Guru Dåsånåmå

Têmbung kang pådhå têgêsé dianggêp pådhå watak wilangané, kåyåtå : pratiwi, pratålå, bantålå, kismå pådhå déné awatak siji.

2.        Guru Sastrå

Kang sastrané (panulisé) pådhå, sanadyan têgêsé bédå. Watak wilangané dianggêp pådhå, kåyåtå : èsthi kang atêgês sédyå, pådhå karo èsthi kang atêgês gajah, yaiku pådhå déné awatak wolu.

3.        Guru Wandå

Kang nduwèni wanda kang pådhå, watak wilangané kaanggêp pådhå, kåyåtå : dadi karo waudadi (sagårå), kaanggêp pådhå watak wilangané, yaiku pådhå déné awatak papat.

4.        Guru Wargå

Kang nunggal sawargå utåwå sagolongan, kaangêp pådhå watak wilangané, kåyå : ulå karo båyå pådhå déné kalêbu golongan kéwan rumangkang (reptil), kaanggêp watak wilangan pådhå, yaiku pådhå déné awatak wolu.

5.        Guru Karyå

Barang karo pakartiné kaangêp pådhå watak wilangané, kåyåtå : mripat karo mandêng, kaangêp pådhå déné awatak wilangan loro.

6.        Guru Sarånå

Sarånå utåwå piranti kaangêp pådhå watak wilangané karo gunêman, kåyåtå : ilat karo råså, kaangêp pådhê déné awatak wilangan nênêm.

7.        Guru Darwå

Barang karo sêsipatané kaangêp pådhå watak wilangané, kåyåtå : gêni karo panas kaangêp pådhå déné awatak têlu, sabab “panas” iku darwané “gêni”. utawa kang asipat panas iku gêni.

8.        Guru Jarwå

Têmbung karo jarwané (maksudé “jarwå råså”) kaangêp pådhå watak wilangané, kåyåtå : rêtu karo gêgêr, pådhå déné awatak wilangan nênêm.

TULADHÅ SÊNGKALAN LÅMBÅ

1.    Butå Limå Någå Siji : 1855

2.    Déwå Sångå Salirå Tunggal : 1899

3.    Rupå Catur Déwå Siji : 1941

4.    Sångå Kudå Sudhå Candråmå : 1079

5.    Api Api Tangan Tunggal : 1233

6.    Sångå Yogå Kåyå Wong : 1349

7.    Sang Turanggå Pakså Wani : 1279

TULADHÅ SÊNGKALAN MIRING

1.    Lungiding Wasitå Ambukå Bawånå : 1975 adêging SMA 2 Wonosobo

2.    Pusakaning Dwi Pujånggå Nyawiji : 1825 adêging Wanasaba

3.    Sirna Ilang Kêrtaning Bumi : 1400 bêdhah Måjåpait

4.    Gêni Mati Siniram Janmi : 1403 adêging Dêmak Bintårå

5.    Panrus Tingal Tataning Nabi : 1529 Suluk Wujil

6.    Tåtå Gunå Swarèng Nåtå : 1735 Sêrat Wulangrèh

7.    Rêsi Manuk Swasalirèng Budhi : 1809 Babad Pågålårå

8.    Wêninging Urip Langiting Maèsi : 2014

TULADHÅ SÊNGKALAN MÊMÊT

1.    Ing Candhi Sukuh ånå gambar kang awujud “sapi ingkang anyokot buntut” têgêsé gambar iku “Goh Wiku Naut Butå” : 1378

2.    Ing gapurå Candhi Sukuh ånå gambar “rasêkså gaman daging” têgêsé gambar iku “Gapurå Butå Mangan Wong” : 1379

3.    Ing kraton Suråkartå ånå wêwujudan “någå ingkang katiti anjanmå” kang têgêsé “Någå Muluk Tiniti Anjanmå” : 1708

4.    Wujud panggung ing kraton Suråkartå kang sinêbut “panggung sånggåbuwånå” wujudé panggung iku minångkå sêngkalan taun 1708.

5.    Sêngkalan mêmêt taun 1941 “Suryå Catur Wiwaraning Jagad”

6.    Sêngkalan mêmêt kang diwåcå “Gêni Dadi Sucining Jagad” sêngkalan iku minångkå têtêgêr ångkå taun 1422.

7.    Sêngkalan mêmêt liyané kang diwåcå “Nir Wuk Tanpå Dalu”, sêngkalan iku minångkå têtêgêr ångkå taun 1784.

ð  Wujudé sêngkalan mêmêt liyané Dik Gajah Tinunggangan Janmå

gambar	katrangan	watak
	diwåcå dik têgêsé padonan papat (grånå/irung)	4
	diwåcå janmå (manungså) kang lagi numpak	1 7
	kawåcå gajah	8