KASUSASTRAN JÅWÅ

KASUSASTRAN JÅWÅ

A.  CANGKRIMAN

Cangkriman itu têtêmbungan utåwå unèn-unèn kang kudu dibatang maksudé. Têmbungé liyå capéyan utåwå badhéan (bêdhékan). Cangkriman iku dipérang dadi 4, yaiku:

1.        Cangkriman kang awujud têmbung wancahan/cêkakan

Cangkriman iki awujud têmbung sing dicêkak utåwå diwancah.

Tuladhané:

1)      Pak bo létus : têpak kêbo (ånå) léléné satus.

2)      Wiwawité, lêsbadhongé : uwi dåwå wité, talês åmbå godhongé.

3)      Burnas kopèn : bubur papas kokpèn.

2.        Cangkriman kang awujud pêpindhan utåwå irib-iribing barang

Cangkriman iki awujud irib-iriban/ mèmpêr utåwå pêpindhan.

Tuladhané:

1)      Sêgå sakêpêl dirubung tinggi (salak).

2)      Êmboké wudå anaké tapihan (pring lan bung).

3)      Pitik walik såbå kêbon (nanas).

3.        Cangkriman kang awujud wantah

Cangkriman iki awujud ukårå wancah/lumrah.

Tuladhané:

1)      Dikêthok såyå dhuwur, disambung såyå cêndhak (kathok).

2)      Yèn cilik dadi kåncå, yèn gêdhé dadi mungsuh (gêni).

3)      Yèn lali katut, yèn kèlingan kêri (sukêt dom-doman).

4.        Cangkriman kang ngêmu suråså blèndèran.

Cangkriman iki ngêmu suråså/têgês blèndèran utåwå plèsètan.

Tuladhané:

1)      Wong kêtiban durèn bakal sugih pari (pari karêpé paringisan amargå kêlaran).

2)      Tulisané Arab, macané såkå ngêndi? (såkå alas)

3)      Saiki ulå-ulå ora ånå sing mandi (ulå-ulå = balung ing gêgêr)

B.  WANGSALAN

Wangsalan yaiku unèn-unèn saèmpêr cangkriman kanthi mratélakaké batangané utåwå têbusané sarånå sinandi, liré olèhé mratélakaké batangané ora mêlok, ora dicêplosaké, mung dipratélakaké (dituduhaké) sawandå luwih.

            Wujudé wangsalan ånå manékå warnå, nanging ånå sapérangan sing prêlu dimangêrtèni yaiku :

1.    Wangsalan Låmbå

Wangsalan låmbå iku wangsalan kang mung isi batangan (têbusan) siji. Unèn-unèn wangsalan låmbå mung saukårå kang kadadéan såkå rong gåtrå. Gåtrå kang ngarêp isi wangsalan, gåtrå kang sing mburi isi batangané.

Tuladhané :

1)      Pindhang lulang, kacèk åpå aku karo kowé.

>> pindhang lulang = krècèk > kacèk

2)      Klåpå mudhå, yèn kalêgan paringånå ngapurå.

>> klåpå mudhå = dêgan > kalêgan

3)      Roning mlinjo, sampun sayah nyuwun ngaso.

>> ron (godhong) mlinjo = so > ngaso

2.    Wangsalan Rangkêp (Camboran)

Wangsalan rangkêp iku wangsalan sing isi batangan luwih såkå siji. Unèn-unèné wangsalan rangkêp kadadéan såkå rong ukårå, siji-sijiné ukårå kadadéan såkå rong gåtrå. Ukårå sapisan isi wangsalan, ukårå kapindo isi batangané.

Tuladhané :

1)      Jênang sélå, wadêr kalèn sêsondhéran.

Apurantå, yèn wontên lêpat kawulå.

>> jênang sélå = apu > apurantå, wadêr kalèn = sêpat > lêpat

2)      Kolik priyå, priyagung Anjani Putrå.

Tuhu éman, wong anom wêdi kangélan.

>> kolik priyå = manuk tuhu > tuju éman, Anjani Putrå = Anoman > anom

3)      Mricå kêcut singgat toyå.

Sauniné wong sêngit anggrêgêtaké.

>> mricå kêcut = wuni > sauniné, singgat toyå = ugêt-ugêt > anggrêgêtaké

3.    Wangsalan Mêmêt

Wangsalan mêmêt iku wangsalan sing carané nggolèki batangané sarånå ngoncèki maksudé têtêmbungané ambal ping pindho.

Tuladhané :

1)      Ulêr kambang, yèn trimå alon-alon.

Oncèk-oncèkan kapisan: ulêr kambang maksudé “lintah”.

Oncèk-oncèkan kapindho: wandå “tah” ing têmbung “lintah”, dianggêp wancahané têmbung kang surasané “alon-alon”, yaiku têmbung “satitahé”.

4.    Wangsalan Padinan

Wangsalan padinan iku ånå sing nganggo nyêbutaké batangané, lan ånå sing tanpå nyêbutaké batangané, margå wong-wong sing pådhå ngrungu (måcå) dianggêp wis ngrêti maksudé (batangané).

Tuladhané :

1)      Wong kaé sajatiné wis krungu kandhaku, nanging njangan gori.

>> maksudé wangsalan “njangan gori” yaiku “gudhêg” > mbudhêg

2)      Jênang gulå, åjå lali wêlingé wong tuwå.

>> maksudé wangsalan “jênang gulå” yaiku “glali” > åjå lali

3)      Balung janur, kêrsåå paring usådå.

>> maksudé wangsalan “balung janur” yaiku “sådå” > usådå

4)      Kapi jarwå dak pêthèk mångså luputå.

>> maksudé wangsalan “kapi jarwå” yaiku “kêthèk” > pêthèk

5)      Barêng dak critani kok banjur ngrokok cêndhak.

>> maksudé wangsalan “ngrokok cêndhak” yaiku “têgêsan” > nêgêsaké

5.    Wangsalan Têmbang

Wangsalan têmbang kang dianggo ing têmbang. Lumrahé kanggo sing panêmbrånå, arané umpak-umpak. Gérongan, umpak-umpak, wangsalan ditêrusaké têmbang Kinanthi Sandhung utåwå Kinanthi Subåkåståwå. Cacahing wandané lan tibaning swarané ing wêkasaning gatrané ora tartamtu, sabab kawêngku ing guru-wilangan lan guru-laguning têmbang. Guru-wilangan lan guru-laguning têmbang kudu tansah mênang, liré : ora kênå owah, kudu tansah manut paugêran têmbang.

Tuladhané :

SINOM

Édané wong kênèng gunå / ambathik sinambi nangis / malam wutah balabaran / gêni mati muring-muring / prêmbéyan mrêbês mili / gawangan sinêndhal putung / yå talah tå si kakang / puluh-puluh awak mami / pêtis manis wis kudu dadi pocapan.

Pêtis manis = kécap > pocapan

6.    Wangsalan èdi-pèni

Wangsalan èdi-pèni iku wangsalan sing måwå paugêran :

1)      Unèn-unèn kadadèan såkå 2 ukårå (wangsalan rangkêp).

2)      Sabên saukårå kadadèan såkå 2 gåtrå (4 wandå + 8 wandå).

3)      Ukårå kang kapisan (yaiku kang isi wangsalan) måwå purwåkanthi guru-swårå lan purwåkanthi guru-båså utåwå purwåkanthi-lumaksitå.

Tuladhané :

1)      Têpi wastrå, wastrå kang tumrap muståkå.

Mumpung mudhå, nggêngulanga ngikêt båså.

>> têpi wastrå = kêmådhå > mudhå, kang tumrap muståkå = ikêt > ngikêt

2)      Ngrêkså puspå, puspå nêdhêng mbabar gåndå.

Ngubah båså, mrih mêkar landhêping råså.

>> nggrêkså : ngubah, puspå nêdhêng mbabar gåndå “ mêkar

Bédané wangsalan karo parikan

Wangsalan iku måwå batangan, parikan tanpå batangan.

Tuladhané :

a)	Cêngkir wungu, wunguné kêtiban ndaru.     Wis pêsthimu, kowé pisah karo aku.		Parikan, sabab tanpå batangan
b)	Cêngkir wungu, wunguné kêtiban ndaru. Wis pêsthimu, kowé uwal karo aku.		Wangsalan, sabab måwå batangan Cêngkir wungu maksudé “siwalan”

Carané ngarang wangsalan

            Sing dikarang luwih dhisik, pérangan buri (ukårå sing isi batangané). Banjur ngarang pérangan ngarêp (ukårå sing isi wangsalané). Dadi ngarangé pérangan ngarêp (ukårå kang isi wangsalan) tibå kari.

Tuladhané :

Pårå siswå, pinarêngnå manêmbråmå

1)   Ukårå ing dhuwur iku gatrané sing ngarêp (iyå iku “pårå siswå”) dijupuk sawandå sing kênå (biså) dianggo wangsalan. Upamané wandå “wå”, dianggo wangsalan sing batangané “låwå” sarånå unèn-unèn “kalong alit”.

Gatrané sing buri (iyå iku “pinarêngnå manêmbråmå”) uga dijupuk sawandå, dipilih sing kênå (biså) dianggo wangsalan. Upamané wandå “rêng”, dianggo wangsalan sing batangané “arêng”, sarånå unèn-unèn “wrêkså sisaning dahånå”

Dadiné wangsalan kang sampurnå banjur muni :

Kalong alit, wrêkså sisaning dahånå.

Pårå siswå, pinarêngnå manêmbråmå.

2)   Gåtrå sing ngarêp (iyå iku “pårå siswå”) dijupuk wandané “sis”, dianggo wangsalan sing batangané “Nabi Sis” sarånå unèn-unèn “Putrå Adam”.

Gatrané sing buri (iyå iku “pinarêngnå manêmbråmå”) dijupuk wandané “nêm”, dianggo wangsalan sing batangané “nênêm”, sarånå unèn-unèn “wilangan catur lan kalih”

       Dadiné wangsalan kang sampurnå banjur muni :

       Adam putrå, wilangan catur lan kalih.

       Pårå siswå, pinarêngnå manêmbråmå.

Cathetan: Wandå sing dipilih (såkå siji-sijining gåtrå) kang banjur dianggo wangsalan iku kudu wandaning têmbungé linggå, ora kênå wandaning atêr-atêr utåwå wandaning panambang.

 

C.  PARIKAN

1)   Kang diarani parikan

Unèn-unèn måwå paugêran têlung warnå, yaiku :

a)    Kadadéan såkå rong ukårå kang dhapukané nganggo purwakanthi guru-swårå.

b)   Sabên saukårå kadadéan såkå 2 gåtrå.

c)    Ukårå kapisan mung minångkå purwåkå, déné “ngêsé” utåwå “wosé” dumunung ing ukårå kapindho.

2)   Gunané purwåkå (ukårå kapisan) mung dianggo narik kawigatèné wong kang nêdyå dikandhani utåwå dipituturi. Prêluné, supåyå ing sadurungé ukårå kang isi “ngêsé” utåwå “wosé” dikandhakaké, wong sing nêdyå dikandhani wis katarik atiné, satêmah banjur nggatèkaké marang “wosé kang baku” (ukårå kapindho) kang satêmêné lagi arêp diucapaké. Margå nggatèkaké, biså ngrêti têmênan marang maksudé ukårå kang isi “ngêsé” (ukårå kapindho).

3)   Manut cacahing wandané, parikan iku kênå dipérang dadi têlu, yaiku :

a)        Parikan kang kadadéan såkå (4 wandå + 4 wandå) x 2

Tuladhané :

(1)   Iwak bandêng, durung wayu. (4 wandå + 4 wandå)

Priyå nggantêng, sugih ngèlmu. (4 wandå + 4 wandå)

(2)   Ngasah arit, nganti landhêp. (4 wandå + 4 wandå)

Dadi murid, kudu srêgêp. (4 wandå + 4 wandå)

(3)   Wajik klêtik, gulå jåwå. (4 wandå + 4 wandå)

Luwih bêcik, sing prasåjå. (4 wandå + 4 wandå)

b)       Parikan kang kadadéan såkå (4 wandå + 8 wandå) x 2

Tuladhané :

(1)   Kêmbang adas, sumêbar têngahing alas. (4 wandå + 8 wandå)

Tuwas tiwas, nglabuhi wong ora waras. (4 wandå + 8 wandå)

(2)   Kêmbang arèn, sumêbar têpining kalèn. (4 wandå + 8 wandå)

Åjå dahwèn, yèn kowé kêpéngén kajèn. (4 wandå + 8 wandå)

c)    Parikan kang kadadéan såkå (8 wandå + 8 wandå) x 2

Tuladhané :

(1)   Ênting-ênting gulå jåwå, sabungkus isiné sångå. (8 wandå + 8 wandå)

Ingatasé pårå siswå, wajib sênêng nggugah båså. (8 wandå + 8 wandå)

(2)   Sêgå punar lawuh êmpal, sêgané pêngantèn anyar. (8 wandå + 8 wandå)

Dadi murid åjå nakal, kudu ulah ati sabar. (8 wandå + 8 wandå)

4)      Carané ngarang parikan

Sing dikarang luwih dhisik ukårå kapindho, yaiku ukårå sing isi “ngêsé” utåwå “wosé”. Ukarané kadadéan såkå 4 wandå + 4 wandå, utåwå 4 wandå + 8 wandå, utåwå 8 wandå + 8 wandå.

Sawisé rampung pangarangé ukårå kapindho, banjur ngarang ukårå kapisan, yaiku ukårå kang mung dianggo purwåkå. Kèhing wandané pådhå karo ukårå kapindho, lan dhapukané kudu mujudaké purwakanthi guru-swårå karo ukårå sing kapindho.

D.  PÊPINDHAN

Têmbung pêpindhan asalé såkå têmbung linggå “pindhå” karangkêp purwané lan olèh panambang –an. Pindhå atêgês : kåyå, dasamané : lir, péndah, kadi, kadyå, yayah. Sing diarani “pêpindhan” iku unèn-unèn kang ngêmu suråså pêpadhan, irib-iriban, èmpêr-èmpêran. Dhapukaning ukarané nganggo têmbung ‘pindhå’ utåwå ‘dasanamané’; tarkadhang tanpå têmbung ‘pindhå’ utåwå ‘dasanamané’, nanging ånå têmbungé andhahan kang ngêmu têgês ‘kåyå’.

Diarani ‘pêpindhan’, amargå dhapukaning ukårå ngêmu suråså pêpindhan, irib-iriban, utåwå pêpadan. Dadi sing luwih diwigatèkaké ‘dhapukanig ukårå’.

Tuladhané :

1)        Agung kåyå samodra rob.

2)        Alusé kåyå sutrå.

3)        Ayuné kåyå Dèwi Ratih.

4)        Bagusé kåyå Bathårå Kåmåjåyå.

5)        Bédané kåyå bumi karo langit.

6)        Galaké kåyå macan manak.

7)        Grånå rungih pindhå kêncånå pinatar.

8)        Kênèsé kåyå Dèwi Srikandhi.

9)        Padhangé kåyå rahinå.

10)    Pariné lagi gumandhung.

Gumandhung = kåyå gadhung, warnané ijo kåyå ijoné wit gadhung, yaiku pari ing salêbaré mratak.

11)    Dhådhå manuk = dhådhå sing mungal.

12)    Pipané mênyu = pipå kang awarnå irêng måwå bêlang-bêlang sêmu kuning kåyå pényu.

13)    Rukuné kåyå mimi lan mintunå.

14)    Ruruhé (lanang) kåyå Radèn Janåkå.

15)    Ruruhé (wadon) kåyå Sêmbadrå.

16)    Sirahé nggandhèn = kåyå gandhèn, yaiku ngarêp-buri maju.

17)    Tulus kajang.

Araning dondoman kang arang bangêt, dadi kåyå déné traping tutusé kajang.

E.  PURWÅKANTHI

Purwå, atêgês : wiwitan.

Kanthi, atêgês : gandhèng, kåyå, nganggo, migunakaké.

       Purwåkanthi, atêgês : nggandhèng kang wis kasêbut ånå ing purwå utåwå wiwitan. Maksudé: pérangan kang buri nggandhèng kang wis kasêbut ånå ing pérangan wiwitan utåwå purwå, utåwå kang wis kasêbut ånå ing pérangan ngarêp. Wondéné sing digandhèng iku swarané utåwå aksarané, tarkadhang têmbungé.

Puwåkanthi iku ånå warnå têlu, yaiku :

1.    Purwåkanthi guru-swårå

Sarèhné pérangan kang buri nggandhèng ‘swårå’ kang wis kasêbut ånå ing pérangan wiwitan utåwå purwå, unèn-unèn iku diarani ‘purwåkanthi guru-swårå’, têgêsé : purwåkanthi kang awêwaton utåwå paugêran ‘swårå’, sabab sing dikanthi utåwå sing digandhèng ‘swårå’.

Tuladhané :

1)      Såpå jujur, bakal luhur.

Ing pérangan kang wiwitan utåwå ing pérangan ngarêp ånå swårå ur, yaiku ing têmbung ‘jujur’. Swårå ‘ur’ iku digandhèng déning pérangan kang buri, utåwå kasêbut manèh ånå ing pérangan kang buri, yaiku têmbung ‘luhur’.

2)      Ånå awan, ånå pangan.

Ing pérangan kang wiwitan utåwå ing pérangan ngarêp ånå swårå an, yaiku ing têmbung ‘awan’. Swårå ‘an’ iku digandhèng déning pérangan kang buri, utåwå kasêbut manèh ånå ing pérangan kang buri, yaiku têmbung ‘pangan’.

3)      Déså måwå cårå, nêgårå måwå tåtå.

Ing pérangan kang wiwitan utåwå ing pérangan ngarêp ånå swårå å, yaiku ing têmbung ‘måwå’. Swårå ‘å’ iku digandhèng déning pérangan kang buri, utåwå kasêbut manèh ånå ing pérangan kang buri, yaiku têmbung ‘cårå’.

2.    Purwåkanthi guru-sastrå

Sarèhné ing pérangan kang buri nggandhèng ‘aksårå’ kang wis kasêbut ånå ing pérangan wiwitan utåwå purwå/ngarêp, unèn-unèn iku diarani ‘purwåkanthi guru-sastrå’, têgêsé : purwåkanthi kang awêwaton utåwå paugêran ‘sastrå’ utåwå ‘aksårå’.

Tuladhané :

1)      Såpå salah, mêsthi sèlèh.

Ing pérangan kang wiwitan utåwå ing pérangan ngarêp ånå aksårå l, yaiku ing têmbung ‘salah’. aksårå ‘l’ iku digandhèng ånå pérangan kang buri, utåwå kasêbut manèh ånå ing pérangan kang buri, yaiku têmbung ‘sèlèh’.

2)      Tindak tanduk, tur kang kalantur.

Ing pérangan kang wiwitan utåwå ing pérangan ngarêp ånå aksårå t, yaiku ing têmbung ‘tindak’. aksårå ‘t’ iku digandhèng ånå pérangan kang buri, utåwå kasêbut manèh ånå ing pérangan kang buri, yaiku têmbung ‘kalantur’.

3)      Sluman, slumun, slamêt.

Ing pérangan kang wiwitan utåwå ing pérangan ngarêp ånå aksårå sl, yaiku ing têmbung ‘slumua’. aksårå ‘sl’ iku digandhèng ånå pérangan kang buri, utåwå kasêbut manèh ånå ing pérangan kang buri, yaiku têmbung ‘slumun, slamêt’.

3.    Purwåkanthi lumaksitå (purwåkanthi båså)

Sarèhné ing pérangan kang ånå ing buri nggandhèng ‘têmbung’ kang wis kasêbut ånå ing pérangan wiwitan utåwå purwå/ngarêp ikumlaku utåwå lumaksitå unèn-unèn iku diarani ‘purwåkanthi guru lumaksitå’.

Tuladhané :

1)      Bayêm ardå, ardané ngrasuk busånå.

Ing pérangan kang ngarêp lan buri ånå têmbung ardå. Ing pangråså, têmbung ‘ardå’ iku mlaku utåwå lumaksitå.

2)      Janur gunung, gunung ngêni lor Ngayojå.

Ing pérangan kang ngarêp lan buri ånå têmbung gunung. Ing pangråså, têmbung ‘gunung’ iku mlaku utåwå lumaksitå.

3)      Jarwå pintêr, pintêré satriyå ing Pringgodani.

Ing pérangan kang ngarêp lan buri ånå têmbung pintêr. Ing pangråså, têmbung ‘pintêr’ iku mlaku utåwå lumaksitå.

F.   GÊGURITAN

Têmbung ‘guritan’ linggané ‘gurit’, têgêsé : kidung utåwå têmbang. Ånå têmbung ‘gurit’ kang atêgês : tulisan awujud tatahan. Nggurit, atêgês ngriptå têmbang, kidung utawa rêrêpèn, utåwå nglagokaké têmbang, ngidung utåwå ngrêrêpi.

Gêguritan iku puisi Jåwå anyar kang lumrahé kaangit kanggo lantaran mbabaraké pikiran, prasaan, utåwå émogi kang ånå gandhèng cènèngé karo kahanan sakiwå têngêné panggurit utåwå kahanan masarakat umumé kanthi dirakit migunakaké båså kang padhêt lan éndah. Gêguritan iku mulå bukané såkå mantra, dadi têmbang dadi gêguritan kunå.

Guritan kunå iku kalêbu rumpakan kang måwå paugêran tartamtu (gumathok). Bédå karo gêguritan modern kang ora ånå pathokané manèh nalikå nulis. Wondéné paugêrané guritan kunå mangkéné :

1.    Cacahing gatrané ora tartamtu, nanging lumrahé sathithiké 4 gåtrå.

2.    Cacahing wandané gåtrå siji karo sijiné ajêg pådhå kèhé.

3.    Dhong-dinging swårå ing kabèh wêkasané gåtrå kudu runtut, yaiku nganggo purwåkanthi guru-swårå.

4.    Sangarêpé rêriptan kang diarani guritan, lumrahé nganggo bêbuka ‘Sun nggêgurit’. Nanging têmbungé ‘Sun nggêgurit’ mung siji, sanadyan olèhé ngarang biså ugå nganti pirang-pirang guritan.

Titikané Gêguritan :

Ø  Têtêmbungané pilihan, atêgês ora mung waton migunakaké têmbung.

Ø  Ora kaikêt måwå paugêran kåyå déné têmbang måcåpat.

Ø  Isiné mêntês.

Ø  Cacahé larik ora katêmtokaké.

Ø  Basané kalêbu båså kang éndah, ora kåyå båså padinan.

Ø  Arang-arang nggunakaké têmbung pangikêt.

Ø  Lumrahé ngandharaké isèn-isèn atiné panganggit.

Ø  Kadhangkålå nganggo lêléwaning båså (gaya bahasa/style) kanggo nambah kaéndahané.

Ø  Sajak pungkasan bébas nanging asring migunakaké purwåkanthi.

Carané nulis gêguritan :

Ø  Milih tema utåmå minångkå undêrané rêmbug. Upamané : religius, katrêsnan, patriotisme, kaéndahan, pangorbanan, kritik sosial, lsp.

Ø  Ngêtokaké sakabèhing råså pangråså kang lagi disandhang.

Ø  Wiwit nulis saukårå mbåkå saukårå supåyå runtut sing dikarêpaké.

Ø  Disokaké kabèh rasané supåyå kabèh biså kapacak ugå tuntas isi gêguritané.

Ø  Mênèhi irah-irahan kang jumbuh karo isi/tema-né gêguritan.

Carané måcå gêguritan :

Ø  Måcå gêguritan kang bênêr yaiku kanthi wiråmå kang éndah, ngrêsêpaké, tindak-tanduké wong sing måcå kudu trêp karo wataké gêguritan sing diwåcå. Yèn susah yå kudu dilakokaké susah, yèn sênêng ugå kudu dilakokaké kanthi sênêng, macané ugå kudu sênêng déné yèn grêgêt kudu yå grêgêd ugå. Tindak-tanduké nêlakaké manunggaling råså karo isiné tulisan.

Ø  Bab kang kudu dimangêrtèni ing gêguritan yaiku :

v Njarwakaké yaiku nêgêsi têmbung-têmbung kang angèl, kudu runtut manut urut-urutaning larikan (gåtrå) têmbang utåwå suntingan gêguritan kang cumêpak.

v Nggancaraké yaiku ndadèkaké dhapur båså lumrah utåwå båså kang ora kaikêt ing guru gåtrå, guru lagu, lan guru wilangan. Anggoné nêgêsi têmbung-têmbung angèl ora prêlu urut såkå gåtrå wiwitan. Namung kudu ora owah isiné.

v Nggarbå yaiku ngowahi kanthi nggarbå utåwå nyêkak andharané. Dadi namung dijupuk wosé/isiné/intiné waé.

v Ånå manèh jinisé gêguritan gagrag lawas kang asring sinêbut Purwåkanthi.

Tuladhané guritan kunå :

Sun nggêgurit ......

I.      Kaanan jaman saiki

sipat pêmudhå-pêmudhi

srawungané såyå ndadi

rakêt wêwékané sêpi

tan kadi duk jaman nguni

srawung sarwå ngati-ati.

II.   Yèn manut wasitèng kunå

priyå srawung lan wanitå

gampang kêtaman panggodhå

nêrak ing laku susilå

têmah darbé jênêng ålå

Wasanané tibèng påpå

Adhêdhasar dhapukaing ukårå lan pangikêting têmbung, warnå-warnå araning gêguritan kåyå ing ngisor iki.

1.        Syair rong gåtrå sapådå = gita dwi gåtrå.

2.        Syair têlung gåtrå sapådå = gita tri gåtrå.

3.        Syair patang gåtrå sapådå = gita catur gåtrå.

4.        Syair limang gåtrå sapådå = gita påncå gåtrå.

5.        Syair nêm gåtrå sapådå = gita sad gåtrå.

6.        Syair pitung gåtrå sapådå = gita saptå gåtrå.

7.        Syair wolung gåtrå sapådå = gita hasthå gåtrå.

8.        Syair sangang gåtrå sapådå = gita nåwå gåtrå.

9.        Syair-syair dapur sonata.

10.    Syair bebas.

Bab kang awrat såkå gêguritan yaiku:

1.    Tema

Tema yaiku ide baku utåwå pikiran baku kang dadi dhasaré gêguritan.

2.    Pamilihané têmbung utåwå diksi

Diksi iku dudu mung pamilihané têmbung-têmbung kang dianggo ing gêguritan iku, nanging ugå prakårå gaya bahasa. Gaya bahasa iku prakårå kêpriyé nulis lan nggunakaké têmbung-têmbung kanthi éndah lan mêrkarakaké cocog orané têmbung, frasa, lan klausa kanggo nggambaraké kahanan tartamtu.

3.    Sarånå retorika

Sarånå retorika yaiku alat kanggo ngungkapaké åpå kang arêp diandharaké ånå ing gêguritan iku.

4.    Amanat utåwå pêsên kanggo pêpéling marang wong kang måcå.

Tuladhané gêguritan modern :

                                    Kêcêlik

                                    Dak kirå dudu

                                    Jêbul pancèn dudu

                                    Pandulu klawu

                                    Panyånå klèru

                                    Pandulu durung mêsthi bênêr

                                    Kêrêp ugå kêblingêr

                                    Panyånå mung pangirå-irå

                                    Kêrêp ugå slêncå

                                    Dak kirå yå

                                    Jêbul sulåyå

                                    Kêrêp nêmoni cuwå

                                    Kang mathuk

                                    Dak kirå sarujuk

                                    Aku mèlu mathuk

                                    Jêbul mung pangglêmbuké bathuk

                                    Dak kirå bêcik

                               Jêbul aku kêcêlik

                               (Kêlompok Studi Sastra Jepara, Mayong, Januari 2011)

G. CARITÅ

Caritå wujude ånå loro yaiku caritå fiksi (dongèng) lan caritå non fiksi. Caritå fiksi yaiku caritå sing ngåyåwårå, dirékå-rékå anané, mulå bisa diarani dongèng, yèn dikéråtå båså ‘dipaido yå kênèng’.

1.    Wujudé caritå fiksi/dongèng

1)      Fabel

Fabel yaiku dongèng kéwan sing biså wawan gunêm kåyå manungså.

Tuladhané : Kancil karo Båyå, Singå Barong karo Tikus, Kancil Nyolong Timun, lan sapanunggalané.

2)      Mite

Mite yaiku dongèng sing ånå sêsambungané karo roh, alam gaib.

Tuladhané : Nyi Roro Kidul, Pêthité Nyai Blorong, Thuyul, Gêndrowo Kulon Déså, lan sapanunggalané.

3)      Legenda

Legenda yaiku dongèng mulå bukané dumadining panggonan utåwå barang.

Tuladhané : Dumadiné Råwå Pêning, Tangkuban Prau, lan sapanunggalané.

2.    Wujudé caritå non fiksi

1)      Hikayat

Hikayat yaiku caritå bab lêlakon paragané.

Tuladhané : Hikayat Hang Tuah, Hikayat Gadjah Mada, Hikayat Bahtiar, lan sapanunggalané.

2)      Babad

Babad yaiku caritå sing ånå bukti nyatané, nanging ugå ditambahi caritå sing ngåyåwårå.

Tuladhané : Babad Tanah Jawi. Babad Mataram, Babad Kartåsurå, lan sapanunggalané.

3)      Sêjarah

Sêjarah yaiku caritå sing ånå bukti nyatané.

Tuladhané : Sêjarah Måjåpait, Sêjarah Dêmak, Sêjarah Kraton Ngayogyåkartå, lan sapanunggalané.

4)      Roman

Roman yaiku caritå sing nggambaraké uriping wong wiwit lahir nganti mati. Jinising warnå-warnå kåyåtå : Roman adat, Roman sosial, Roman detektif, lan sapanunggalané.

Tuladhané : Sri Kuning, Antêping Wanitå, Antêping Tékad. Kapilut Godhaning Sétan, Trêsnå Abåyå Pati.

H.  PUJÅNGGÅ LAN ANGGITANÉ

1.    Pujånggå

Pujanggå utåwå kawitånå, kawindrå, kawiwårå utåwå kawiswårå (ing bab Kasusastran Jåwå) iku kasinungan kalimpadan warnå wolu, yaiku :

1)   Paramèngsastrå, ahli ing bab sastrå, ahli båså.

2)   Paramèngkawi, ahli ing bab rêriptan, ahli ngarang.

3)   Awicaritå, limpad ndongèng utåwå caritå kang nêngsêmaké.

4)   Mardåwå-lagu, pintêr bab têmbang lan gêndhing. Mardåwå = alus.

5)   Mardåwå-båså, ahli bab migunakaké båså kang ngrêsêpaké, kang njalari trênyuhing ati, kang mahanani gêmbirå, kang nênangi sih-wilåså lan sapanunggalané.

6)   Måndrågunå, wasis bangêt bab kagunan.

7)   Nawungkridhå, alus pangrasané nganti biså nanggapi krêntêging atiné wong liyå.

8)   Sambégånå, utåmå bangêt (uripé).

Grêbané, pujånggå iku kasinungan kaluwihan : pinunjul lair-batiné. Liré : kawruhé kabudayan-lair wis pinunjul (‘nyêdhaki sampurnå’), ing bab kabudayan-batin ugå pêng-pêngan. Sarèhné wis batos panggiluté kabudayan-batin, pujånggå iku lumrahé biså ngrungu àkàçawàkya utåwå àkàçaçabda (swårå ing langit, swaraning logos) kang njalari pujånggå iku biså nganggit layang ‘jångkå’, yaiku layang kang isi pamêca kadadéan utåwå kaanan kang bakal klakon. Wong sing kasinungan kaluwihan mangkono iku têmbungé lumrah diarani sidik utåwå wêruh sadurungé winarah.

Sêmono dhuwuring ukurané Pujånggå kasusastran Jåwå. Jalaran såkå iku, ing kalangan bångså Jåwå, ora akèh wong kang sinêbut pujånggå. Ing sasédané R. Ng. Rånggåwarsitå, nganti saiki ora ånå pujånggå Jåwå. Dadi R. Ng. Rånggåwarsitå iku kênå diarani Pujånggå Jåwå kang wêkasan.

2.    Anggitané Pårå Pujånggå

1)   Jaman Hindu

v  Rêsi Abiyasa : Mahābhārata utåwå Asthadasaparwa, abåså Sangsêkêrta, anané ing tanah Jåwå bêbarêngan karo ngajawané bangsa Indhu. Dadi Rêsi Abiyasa (Wiyasa) iku Pujånggå bångså Indhu.

v  Rêsi Walmiki : Rāmāyana, abåså Sangsêkêrta, lumêbuné ing tanah Jåwå ugå bêbarêngan karo ngajawané bångså Indhu. Rêsi Walmiki iku ugå pujånggå bångså Indhu.

v  Prabu Darmawangsa-Těguh (Ratu Jåwå-Wétan 991-1007) : njarwakaké Mahābhārata nganti 9 parwa, yaiku Ādiparwa, Sabaparwa, Wirāthaparwa, Udyogaparwa, Bhişmaparwa, Āśramawāsanaparwa, Mosalaparwa, Prasthānikaparwa, lan Swargarohanaparwa. (Parwa = péragan). Kajåbå såkå iku Sang Prabu iyå njarwakaké sapérangan buku Rāmāyana-Walmiki, diarani buku Uttarakāndha.

v  Ĕmpu Kanwa : Arjunawiwāha (jaman Prabu Èrlanga 1019-1042), pêthikan såkå Mahābhārata parwa III (dijarwakaké).

v  Ĕmpu Triguna : Krsņāyana (jaman Kêdiri  1104), isiné Krêsnå mbradat Dèwi Rukmini.

v  Ĕmpu Manoguna : Sumanasåntaka (jaman Prabu Warsajaya Kêdiri  1104), isiné nyritakaké lairé Dasarata ing Ayodya.

v  Ĕmpu Sĕdah : Bhāratayuda (jaman Prabu Jayabaya Kêdhiri 1135-1157).

v  Ĕmpu Panuluh : Gathutkacāśraya lan Hadiwangśa (jaman Prabu Kĕrtajaya Kêdhiri taun 1183).

v  Ĕmpu Darmaja : Smaradahana (jaman Prabu Kaméswara Kêdhiri 1115-1130).

v  Tan Akung : Wŗttasaňcaya lan Lubdaka (jaman Kêdhiri wêkasan).

2)   Jaman Måjåpait

v  Ĕmpu Prapanca ngarang Nāgarakŗtāgama.

v  Ĕmpu Tantular ngarang Arjunawijaya lan Sutasoma utåwå Porusādaśānta.

3)   Jaman Islam (Jaman Dêmak lan Pajang)

v  Sunan Bonang : Suluk Wujil

v  Sunan Panggung : Suluk Malangsumirang.

v  Pangéran Karanggayam : Nitisruti.

4)   Jaman Mataram

v  Sultan Agung : Nitipråjå, Sastrågêndhing.

v  Pangéran Adilangu : Babad Pajajaran, Babad Måjåpait, Babad Pajang, Babad Mataram.

v  Carik Båjrå : Damarwulan (sinawung ing têmbang), Babad Kartåsurå.

v  Rånggåjanur : Prånåcitrå, Dèwi Rêngganis.

v  Sunan Pakubuwånå IV : Wulang-rèh, Wulang-sunu.

v  Sunan Pakubuwånå V : Sêrat Centhini.

v  Radèn Ngabèi Yåsådipurå I (Yåsådipurå Tus Pajang) : Cêbolèk, Babad Pakêpung, Babad Gyanti, Sêrat Råmå, Sêrat Déwaruci, Ambiyå, Tajusalatin, Joharmanik, Nawawi, Bustam, Wulang-séwåkå, Sêrat Panitisastrå, Sêrat Lokåpålå.

v  Radèn Ngabèi Yåsådipurå II (Radèn Tumênggung Sastrånagårå) : Sasånåsunu, Wicåråkêras.

v  Radèn Ngabèi Sindusastrå : Arjunåsåsråbau (babon Sêrat Kåndhå), Partåyagnyå (lampahan Partåkråmå), Srikandhi Maguru Manah, Sumbådrå Larung.

v  K.G.P.A.A Mangkunagårå IV : Wédhåtåmå, Buratwangi, Sêndhonlangênswårå, Panêmbråmå, Tripåmå, Salokåtåmå, Wiråwiyåtå, Rêrêpèn.

v  Radèn Ngabèi Rånggåwarsitå : Jayèngbåyå, Widyåpradånå, Suluk Hidayatjati, Jåyåbåyå, Purwakaning Sêrat Pawukon, Puståkåråjåpurwå, Rêrêpèn Sêkar Têngahan, Sêjarah Parisawuli, Uran-uran Sêkar Gambuh Warni 7, Panitisastrå, Baråtåyudå Jarwå Sêkar Måcåpat, Cåkråwarti, Sidåwakyå, Pawarsakan, Darmåsårånå, Yudåyånå, Budåyånå, Puståkåråjåmadyå, Ajipamåså, Witåradyå, Ajidarmå, Pambêganing Nåtå Binathårå, Kålåtidhå, Sariwahånå, Purusangkårå, Wédhåyatmåkå, Wédhårågå, Cêmporèt, Wirid, Paråmåyogå, Jåkålodhang, Sabdåtåmå, Sabdåjati.

v  P. Kusumådilågå : Sêrat Balé Si Gålå-gålå, Jagal Bilåwå, Kartåpiyogå (Éndhang Wrêdiningsih), Jålådårå Rabi, Kurupati Rabi, Sêrat Sastråmirudå,.

5)   Jaman Abab XX

v  Ki Padmåsusastrå : Tåtåcårå, Pathibåså, Påråmåbåså, Warnåbåså, Urabsari, Durcåråharjå, Rangsang Tuban.

v  Mas Ngabèi Mangunwijåyå : Purwåkanthi, Trilaksitå, Jiwandånå, Asmårålåyå, Lambangpråjå, Wuryålocitå, Gitå-gati.

v  Radèn Ngabèi Sindupranåtå : Sawursari.

v  Radèn Ngabèi Sastråkusumå : Dongèng Kunå.

v  Radèn Tumênggung Tåndhånågårå : Pêpéling, Baruklinthing.

v  Radèn Mas Suryåsupartå (K.G.P.A.A Mangunågårå VII) : Kêkésahan saking Tanah Jawi dhatêng Nagari Walandi.

v  Radèn Mas Sulardi : Riyantå, Sarwantå.

v  Radèn Bråtåkésåwå : Candråsêngkålå.

v  Wiradad : Calonarang

v  Mas Sukir  : Abimanyu-Kèrêm

v  Sastråsutarmå : Bancak-Doyok Mbarang Jantur.

v  Mas Somåsêntikå : Butå Locånå

v  C. F. Wintêr : Sêrat Saridin, Baoésastrå Djawi, Bêbasan lan Salokå.

v  W. J. S. Purwådarmintå : Pamardi Kawi, Baoésastrå Djåwå, Sarining Påråmåsastrå.

v  Prof. Dr. Purbatjaraka : Calonarang, Déwå Ruci, Suluk Wujil.

6)   Jaman Kamardikan – Saiki

a)   Wujud Roman

v  R. M. Sri Hadijåyå : Jodho Kang Pinasthi, Gêrilya Solo, Tugas Luhur.

v  Widi Widayati : Kaliput Godhaning Sétan, Trêsnå Abåyåpati, Suluk Gunting Tatu Loro.

v  Ani Asmara : Antêping Wanitå.

v  R. Harjåwirågå : Sri Kuning.

v  A. G. Suharti : Antêping Tékad.

b)   Wujud Critå Cêkak

v  Widi Widayati : Umbul Pêngging

v  Dhanu Priyo Prabowo : Bandung Båndåwåså, Panêmbahann Sénopati (dongèng bocah).

c)    Wujud Gêguritan

v  Suhindriyo : Baluwarti Kunå, Bimå Lukar, Wayah Srêngéngé Mlêtèk.

v  Krishna Miharja : Langit Pasar, Kori, Urip Iki, Nalikå Tangi.

v  Turiyo Ragilputrå : Badhar, Aku Kangên, Têmbang Grimis, Têmbangan.

v  Yan Tohari : Muksa, Wêngi Putih, Dadi Sapu Gêrang.